Οι σχέσεις του Αγίου Όρους, του σημαντικότερου μοναστικού κέντρου της ορθοδοξίας, με τις χώρες της Βαλκανικής έχουν μακρά και ενδιαφέρουσα ιστορία. Το Όρος είχε πάντοτε μία ξεχωριστή θέση στις καρδιές των χριστιανών. Τα μοναστήρια του Άθω αποτελούσαν το πρότυπο για τα νέα μοναστήρια που ιδρύονταν. Και όπου δημιουργούνταν μία μικρή ομάδα μοναστηριών ο λαός ονόμαζε την περιοχή μικρό Άγιον Όρος. Ο μεγάλος αριθμός αγιορειτικών μετοχίων στην επαρχία της Νιγρίτας της έδωσε την ονομασία βιλαέτι των καλογήρων.

Ο συνοπτικός οδηγόςΤα Μοναστήρια του Στρυμόνα και της Ροδόπης, γραμμένος από τους ειδικούς αρχαιολόγους και πανεπιστημιακούς Νίκο Ζήκο, Κώστα Τσουρή και Κύριλλο Παυλικιάνοφ, παρουσιάζει περισσότερα από διακόσια μοναστήρια ή τοποθεσίες που συνδέονται με το μοναστικό βίο στο γεωπολιτικό χώρο του Στρυμόνα και της Ροδόπης. Αναφέρεται σε όλα τα μοναστικά ιδρύματα, συμπεριλαμβανομένων ακόμη και εκείνων που δεν υφίστανται πλέον.
Σε κάθε μονή αντιστοιχεί ξεχωριστό λήμμα. Σχεδόν όλα τα λήμματα συνοδεύονται από φωτογραφίες και προτεινόμενη βιβλιογραφία. Οι μείζονες μονές έτυχαν της προσήκουσας εκτεταμένης περιγραφής.

Ανάμεσα στα μοναστήρια που παρουσιάζονται, τέσσερα ξεχωρίζουν. Από τα μοναστικά ιδρύματα της βόρειας Ελλάδας, η Εικοσιφοίνισσα, στο όρος Παγγαίο (10ος αι.), και ο Τίμιος Πρόδρομος, έξω από τις Σέρρες (13ος αι.), ήταν και εξακολουθούν να είναι σημαντικότατα προσκυνηματικά κέντρα. Τα δύο αυτά μοναστήρια αποτελούν ζώντες θησαυρούς πνευματικού, ιστορικού και πολιτιστικού πλούτου, οι οποίοι προσελκύουν επισκέπτες απ’ όλο τον κόσμο.
Εφάμιλλα αυτών είναι δύο μοναστικά ιδρύματα της νότιας Βουλγαρίας – η μονή Rila (10ος αι.), κοντά στον άνω ρου του Στρυμόνα, και το Bachkovo (11ος αι.), στις υπώρειες της Ροδόπης. Δεν πρόκειται απλώς για τα πιο αντιπροσωπευτικά μοναστήρια αλλά για θρησκευτικά σύμβολα ολόκληρης της χώρας.  

Ο οδηγός διαιρείται σε δύο μέρη, που αντιστοιχούν σε δύο κύριες γεωγραφικές περιοχές της νότιας Βαλκανικής – τον ρου του Στρυμόνα και την οροσειρά της Ροδόπης. Στο κάθε μέρος προτάσσεται χάρτης της όλης περιοχής και κατάλογος εννέα μικρότερων περιοχών –συνήθως διοικητικών ή γεωγραφικών- στις οποίες βρίσκονται οι μονές και τα μνημεία που εξετάζονται. Κατά τρόπο όμοιο, των υποπεριοχών προτάσσονται λεπτομερείς χάρτες και κατάλογος των μονών.

Στο πρώτο μέρος, οι μονές περιγράφονται με τη σειρά που τις συναντά κανείς ταξιδεύοντας από τις εκβολές του Στρυμόνα προς τα βόρεια με προορισμό τη Σόφια, με μικρές παρακάμψεις από την κύρια διαδρομή μέχρι τη Δράμα και τη Στρώμνιτσα, καθώς και βόρεια του Pernik.
Στο δεύτερο μέρος, οι μονές περιγράφονται με τη σειρά που τις συναντά κανείς ταξιδεύοντας από τον Νέστο ανατολικά προς τον Έβρο, από εκεί βόρεια προς το Διδυμότειχο και από το Διδυμότειχο δυτικά προς την ενδοχώρα της Ροδόπης και μέχρι τη Φιλιππούπολη.

Ιερομόναχος Ιουστίνος